> Un siècle d’histoire

Un siècle de culture, et après ?

De la « Maison du Rire » (1907) au « Cinéma Nova » (1997)

Qui franchit pour la première fois l’entrée du Nova peut sursauter à la vue de l’état des lieux. Certains osent un cri stupéfait ; à d’autres il arrive de risquer timidement : "c’est encore en chantier ?". Et bien qu’il ne reste rien des parures et décorations d"époque, ni de l"installation cinématographique originale, elle n"a perdu ni son charme, ni son âme...

Le "non-habillage esthétique" du Nova est pourtant délibéré. C’est un choix qui laisse visibles, incohérences architecturales et traces du temps dûes à un siècle d’histoire. Une histoire mouvementée et ô combien symbolique du déclin bruxellois de la situation de la culture en général, et des cinémas en particulier...

Au début du siècle, il s’agissait d’une coquette salle de 390 places avec gradins, scène, grands rideaux, à laquelle on avait ajouté une fosse d"orchestre. Coincé entre plusieurs tavernes, théâtres, salles de spectacles et de concerts aujourd"hui disparus, ce cabaret pourvu de l"une des plus belles orgues de Bruxelles devint théâtre de vaudevilles. Il répondit successivement aux noms de Maison du Rire (1907), Cinéma Mondain (1908), Théâtre du Bois Sacré (1911) et Théâtre des Capucines (1919), avant d"être transformé en 1935 (on mit les toilettes à la place des loges, la cabine de projection au sommet du balcon...) pour devenir un cinéma aux proportions intimistes, à l"atmosphère sobre et au décor raffiné ; conçu à l"opposé des salles barnumesques aux décorations excessives préparant à l"usage de films et de clientèle de série.

1935-1987 : le "Studio Arenberg"

Dans les premières années, le Studio Arenberg est un cinéma un peu huppé se consacrant plutôt aux films américains les plus novateurs. Il deviendra par la suite l"une des rares salles bruxelloises faisant la part belle à un cinéma qui n"est pas de grande consommation, aux premiers films, aux cinéastes non reconnus, aux oeuvres dites marginales.
Animé successivement par un ingénieur fou, un critique de cinéma, un chanoine communiste, jumelé un moment avec un bistrot de la rue des Bouchers, le Studio faillit devenir dans les années ’60 un club pour officiers de l’OTAN. Il évita de justesse cette catastrophe pour être repris par un distributeur de films, également gérant des salles Twins au Passage 44. Les caves sont alors agrandies pour y installer un "club de cinéphiles", soit une buvette où sont organisées rencontres et débats avec des réalisateurs. Moins de vingt ans plus tard il est enfin repris par Cinélibre, également distributeur de films qui gère aujourd’hui le Cinéma des Galeries-Arenberg. En 1977 la grande salle ne compte plus que 160 sièges, et le balcon disparaît pour laisser place à une seconde salle de 70 places, ce qui permet de prolonger les films à l"affiche.

Après l’acquisition du bâtiment par la KredietBank, le bail de Cinélibre n"est pas réengagé. Le 28 mai 1987 la vieille salle de cinéma de la rue d"Arenberg doit fermer ses portes. Elle est alors totalement démantelée, remettant involontairement à jour la fosse d’orchestre et le balcon originaux. Mais au lieu d"être réaffectée à des bureaux, son nouveau propriétaire change ses plans et ne l’utilise que pour entreposer de vieux meubles !

1997-aujourd’hui : le "Nova"

Au terme de ces 10 ans de gâchis, la KB consentit, pour la création du Nova, à signer une convention d’occupation précaire des lieux. La salle fut réaménagée et rééquipée en quelques semaines à peine. Le Nova en a disposé gratuitement jusque fin 2000.
Depuis, un bail payant cette fois, mais toujours précaire, a été convenu avec la société Almafin. Ce bail est d"application jusque fin 2004.
Mais un nouveau changement de propriétaire est intervenu fin 2002. C’est désormais le ministère de la Culture de la Communauté flamande qui détient les clefs de l’avenir du Nova. L’identité du propriétaire n’est plus une société commerciale mais un pouvoir public, ce qui est une bonne chose. Pour la première fois, l’opportunité est réelle de sortir de la précarité immobilière. Mais rien n’est encore joué et ce qui est en jeu dépasse sans doute la simple question de l’occupation du bâtiment. Il s’agit pour le Nova de s’inscrire dans une perspective de long terme, tout en préservant son identité et sa singularité.


Ils l’ont dit...

Luc Honorez, journaliste au "Soir" :

"A l"annonce de l"ouverture du Nova, ma première réaction a été de me dire que la KB avait arnaqué son monde en fermant le Studio Arenberg pour ne rien en faire !"
(Interview, Nova#16, juin 1998)

"Le Nova, avec son esthétique trash et ses films qu’on ne voit nulle part ailleurs, est un ovni dans le paysage des salles belges. Cent pour cent culture et multilingue. Situé à Londres, Berlin ou Paris, le Nova serait choucouté par les décideurs sachant que c’est dans ce genre de lieux qu’une nouvelle culture, qu’une nouvelle pédagogie de cette culture se développe, essaime à tous vents, car lancée et engrangée par des jeunes, et devient la culture populaire de demain."
("Le Soir", 18/06/1998)

Boris Lehman, cinéaste :

"C’est une salle qui a une grande histoire ; c’était auparavant le Studio-Arenberg, l’une des meilleures salles d’art et essai. J’en garde une certaine nostalgie, mais le Nova me fait plus penser à l’ancien Monthy par son aspect "destroy" et son bar. En même temps, ce caractère brut fait certainement perdre une partie du public potentiel ; esthétiquement le Nova est un peu l’antithèse de l’Arenberg-Galeries... (Š) Au Nova, outre les films, ce sont les animations qui m’attirent. Il y a la présence de réalisateurs, de l’équipe, les concerts, les expos, l’aspect muséologique ; toutes ces tentatives parfois inabouties, parfois un peu brouillonnes, mais toujours intéressantes. C’est un endroit vivant".
(Interview, Nova#16, juin 1998)

Jaco Van Dormael, cinéaste :

"Ce qui fait aussi l’intérêt du Nova est son bilinguisme, surtout en ce moment où l’on coupe la culture en deux. C’est tellement aberrant qu’il y ait, en Belgique, des films que l’on ne voit pas simplement parce qu’il paraîtrait que nous avons deux cultures. On a deux langues d’accord, mais pas deux cultures. (Š) Enfin, l’ambiance du lieu est une autre chose qui m’a attiré : cette déco brute qui est tout a fait révélatrice du projet en lui-même, comme si ce cinéma avait survécu à un bombardement nucléaire. De plus, cette atmosphère est très proche de ce qu’il y a sur l’écran : des films qui sont passés par le chat de l’aiguille pour y être projeté".
(Interview, Nova#16, juin 1998)

Jean-Pierre Dardenne, cinéaste :

"Cela m’a paru tout de suite comme un lieu un peu différent, pas comme une extension d’autre chose, ça m’a paru un truc totalement décadré".
(Interview, Nova#16, juin 1998)

Daniel Devalck, monteur et producteur :

"Je crois que la qualité de la programmation du Nova est liée à son fonctionnement, c’est-à-dire au bénévolat, à une gestion collective, ouverte, et à une indépendance totale vis-à-vis des pouvoirs publics ; mais ce fonctionnement contient par essence un risque de virus autodestructeur".
(Interview, Nova#16, juin 1998)


uit Nova’s Geschiedenisboek...

Van « Maison du Rire » (1907) tot « Cinema Nova » (1997)

Wie voor de eerste keer Nova binnengaat is vaak onder de indruk van de staat van het gebouw. Sommige mensen slaken een verraste kreet, anderen vragen voorzichtig : « Zijn jullie nog aan het verbouwen ? ». En toch, hoewel er niets is overgebleven van de oorspronkelijke versieringen en cinematografische installatie, heeft de zaal niets van haar charme en ziel verloren.

Voor de niet-aankleding van Nova is bewust gekozen. Een keuze die de architecturale inconsequenties en de sporen die de tijd heeft achtergelaten, zichtbaar maakt. De bewogen geschiedenis die de zaal toont, is ook symbolisch voor een periode van achteruitgang van de culturele situatie in Brussel in het algemeen en van de filmzalen in het bijzonder.

In het begin van de eeuw werd de charme van de zaal bepaald door de 390 zitplaatsen, de niveauverschillen, het podium, de prachtige gordijnen en een later toegevoegde orkestbak. Omringd door taveernes, theaters en concertzalen, die ondertussen verdwenen zijn, groeide het cabaret, dat over één van de mooiste orgels in Brussel beschikte, al snel uit tot vaudeville-theater. Na verschillende naamsveranderingen - Maison du Rire (1907), Cinéma Mondain (1908), Théâtre du Bois Sacré (1911) en Théâtre des Capucines (1919) - werd de zaal in 1935 verbouwd : toiletten vervingen de loges en een projectiekamer werd ingericht op het balkon. Zo ontstond een intieme bioscoopzaal waarvan het geraffineerde decor een sobere sfeer uitademde, een sterk contrast met de overdreven gedecoreerde zalen die met grote publieksfilms de massa trachtten te bereiken.

1935-1987 : de "Studio Arenberg"
Tijdens haar eerste levensjaren is Studio Arenberg een ietwat elitaire cinema die vooral aandacht besteedt aan de meest vernieuwende Amerikaanse films. Daarna wordt het één van de weinige Brusselse bioscopen die zich richt op films buiten de massaconsumptie, op eerste producties, op niet erkende regisseurs, op de zogenaamde « marginale » film.
De cinema is tijdelijk verbonden aan een bistro uit de « Rue des Bouchers » en wordt achtereenvolgens geleid door een geschifte ingenieur, een filmcriticus en een communistische kanunnik. Aan het einde van de jaren 60 ontsnapt de Studio op het nippertje aan het lot omgevormd te worden tot club voor NAVO-officieren. Een filmdistributeur die ook de Twinsbioscoop in de Passage 44 beheert, neemt de zaak over. De kelders worden vergroot om er een « club voor filmliefhebbers » in te richten, een bar waar ontmoetingen en debatten met regisseurs georganiseerd worden.
Iets minder dan twee decennia later wordt de zaal overgenomen door Cinélibre, ook de filmdistributeur die nu de filmzaal Arenberg beheert. In 1977 telt de zaak niet meer dan 160 plaatsen en verdwijnt het balkon, om plaats te maken voor een tweede zaal met 70 plaatsen, waardoor films langer op de affiche kunnen blijven.

Als de Kredietbank het gebouw aankoopt, wordt het huurcontract met Cinélibre niet verlengd. Op 28 mei 1987 moet de oude cinemazaal in de Arenbergstraat haar deuren sluiten. De ruimte wordt helemaal ontmanteld, waardoor -per ongeluk- de orkestbak en het balkon opnieuw tevoorschijn komen. Maar in plaats van nieuwe kantoorruimte te creëren, wat eigenlijk de bedoeling was, wijzigt de nieuwe eigenaar zijn plannen en wordt de zaal alleen gebruikt om oude meubels in op te slaan.

1997-heden : "Nova"
Pas na 10 jaar maakt de Kredietbank een einde aan deze wantoestand en tekent een overeenkomst die het tijdelijk gebruik van de zaal mogelijk maakt, zodat Nova opgericht kan worden. De zaak wordt in enkele weken opnieuw bruikbaar gemaakt. Nova mag er gratis over beschikken tot eind 2000. Vervolgens wordt er een huurcontract gesloten met de firma Almafin, voor een beperkte periode. Dit huurcontract is geldig tot eind 2004.
Maar de situatie wijzigt weer, eind 2002 krijgt de zaal alweer een nieuwe eigenaar. Vanaf nu is het de Vlaamse Gemeenschap die de sleutel tot de toekomst van Nova’s muren in handen heeft. De eigenaar is nu geen commercieel bedrijf meer, maar een overheidsinstelling, wat positief is : voor de eerste keer is er een kans om de kwetsbare positie van Nova te versterken. Maar er staat natuurlijk meer op het spel dan alleen de simpele vraag wie het gebouw gebruikt en beheert. De inzet voor Nova is om zich op lange termijn staande te houden, met behoud van haar eigen identiteit en bijzondere karakter.


In hun eigen woorden...

"Net omdat Nova datgene toont wat door de mazen van het net glipt, blijft het kleinschalig. Het is sowieso al moeilijk binnen het niet-commerciële circuit om de pers te halen. Het marktsegment dat bestreken wordt, is immers zeer klein. Ik schop hier open deuren in, maar Nova heeft een nog kleiner marktsegment. Grote Amerikaanse producties die uitkomen krijgen meerdere persvisies die reeds lang op voorhand aangekondigd zijn. Voor Nova kan dit vanzelfsprekend niet : de kopie moet beschikbaar zijn, persvisies kosten veel tijd, geld en werk. De eenmaligheid van de persvisies is vaak een probleem, zeker als ze niet lang op voorhand aangekondigd worden. Vaak moet je dan een keuze maken. Die keuze kan gaan tussen een grote Amerikaanse productie en een kleine film. Rekening houdend met het publiek waarvoor je schrijft en de eisen die de redactie stelt, is die keuze snel gemaakt..."
(Jan Temmerman, filmjournalist De Morgen)

"Er kwamen vaak mensen bij ons over de vloer die actief waren op het terrein van film en video, maar die een nijpend gebrek aan ruimte ondervonden om hun ding te tonen. Bijna overal in Brussel vielen zij uit de boot. Er was blijkbaar nood aan iets tussen het filmmuseum en het betere commerciële circuit. Tegelijkertijd begon Brussel 2000 te broeien. Er waren de eerste echo’s van het stadsproject dat ze wilden uitschrijven, over het herdynamiseren van de stad en het gebruik van lege ruimtes en zo. Met Cinema Nova wilden we een boodschap brengen aan de ploeg van Brussel 2000, omdat het een echte uitdaging aan de stad en al zijn componenten was. Tonen dat cultuur een motor voor de dynamisering van de stad kan zijn, en alzo de link leggen tussen cultuur en stedelijkheid".
(Patrick Moyersoen, toenmalig medewerker van de Beursschouwburg, over Nova"s voorgeschiedenis)

"Nova is een lovenswaardig initiatief. Maar ze moeten oppassen dat er niet dezelfde fout gemaakt wordt als met de wijkbioscoop. Wat zijn de oorzaken van de teloorgang van de voormalige wijkbioscopen. Niet direct de opkomst van de grote zalen à la Kinepolis. Wél de slechte kwaliteit van het materiaal, en bijkomend het vaak onvriendelijke onthaal. Op zeker moment begon de gelegenheid zich voor te doen om dezelfde films in betere omstandigheden te zien. En toen bleef het publiek weg.
(Dominic Deruddere, die enigszins beschaamd toegaf nog nooit in Nova te zijn geweest...)

"De charme van Nova is de convivialiteit, sterk contrasterend met zoiets als Kinepolis. Je gaat naar een film en achteraf kan je gezellig napraten in de bar beneden, of je nu met vrienden bent of gewoon een praatje slaat met een andere tooghangers. Bijvoorbeeld, die film van Bucqoui, dat was een gebeurtenis, die had een ongelooflijk mobiliserend effect. En achteraf kon je je mening kwijt in de bar".
(Een fan ongetwijfeld !)

"Ja, er is zeker behoefte aan, hoe langer hoe meer zelfs ! Sommige regisseurs, wiens werk zeer de moeite is, kan je nergens meer zien, behalve in Nova dan. Ik denk bijvoorbeeld aan Boris Lehmann... Andere bioscopen, zoals Arenberg en Vendome, die toch een kwalitatief goede programmatie bieden, zijn steeds meer gebonden aan geldende quota’s en publiekscijfers. Zelfs gesubsidieerde distributeurs interesseren zich niet voor kleinschalige, onafhankelijke producties".
(Ana Torfs, cineaste)


https://www.nova-cinema.org/spip.php?page=print&id_rubrique=514&lang=fr